Dr n.med Aneta Kościołek
Otyłość i cukrzyca są jednymi z najczęstszych zaburzeń metabolicznych wśród społeczeństwa naszego kraju. Oprócz farmakoterapii dobranej przez lekarza ważna rolę odgrywa zmiana stylu życia, w tym sposobu żywienia. Rekomendowanym sposobem żywienia jest dieta z ograniczeniem łatwoprzyswajalnych węglowodanów.
Nadwaga a cukrzyca
Zalecenia żywieniowe powinny obejmować właściwą kaloryczność diety, która będzie wspomagała normalizację masy ciała. Nadwaga siedmiokrotnie zwiększa prawdopodobieństwo zachorowania na cukrzycę typu 2. Otyłość zwiększa to prawdopodobieństwo 20 do 40 razy w porównaniu z osobami o prawidłowej masie ciała. Zmniejszenie tkanki tłuszczowej jest korzystne w leczeniu cukrzycy, bowiem utrata 7–10% aktualnej masy ciała może zmniejszyć ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 o połowę. Podstawowe znaczenie ma ustalenie kaloryczności diety, dostosowanie jej do wieku, aktualnej masy ciała oraz poziomu aktywności fizycznej.
Węglowodany w cukrzycy
Właściwa dieta chorego na cukrzycę jak i osoby otyłej polega przede wszystkim do ograniczeniu spożycia łatwo przyswajalnych węglowodanów (tj. fruktoza, glukoza, sacharoza, maltoza), które powodują szybki wzrost glukozy i trójglicerydów we krwi co sprzyja zwiększaniu tkanki tłuszczowej wisceralnej i stłuszczeniu wątroby.
Fruktoza jest powszechnym monocukrem, który występuje w owocach, a także miodzie. Jednakże w produktach wysokoprzetworzonych stosuje się syrop glukozowo-fruktozowy jako tańsza alternatywa dla sacharozy. Dlatego nie powinno się spożywać napojów słodzonych, tzw. syropów owocowych, batonów, ciast. Jednakże ze względu na właściwości prozdrowotne owoców i obecne w nich błonnik, polifenole, witaminy nie trzeba ich eliminować z diety ale należy ograniczyć do 200 g/ dobę. Jednocześnie zaleca się spożywanie ich mniej dojrzałych, bowiem mają niższy indeks glikemiczny. Zaleca się także łączenie owoców z produktami białkowymi lub tłuszczem. Na przykład, połącz twarożek z ananasem lub dodaj jagody do smoothie na bazie jogurtu naturalnego albo orzechy włoskie.
Białko w cukrzycy
Białko pełni w organizmie wiele ważnych funkcji: budulcowa, enzymatyczna, hormonalna, regeneracyjna, immunologiczna, dlatego odgrywają ważną rolę w diecie. Dla osób z cukrzycą i otyłością zaleca się spożywanie chudego mięsa drobiowego, jaj (do 7 tygodniowo), mleka i jego przetworów (jogurty, kefiry) a także orzechów.
Dobrym zamiennikiem mięsa, bogatym w białko, są rośliny strączkowe (soczewica, ciecierzyca, groszek, fasola). Zaleca się ich spożycie 1–2 razy w tygodniu.
Ze względu na zawartość tłuszczu i cholesterolu należy ograniczać spożycie przetworów mięsnych i mięsa wieprzowego do maksymalnie 350–500 g tygodniowo, a im mniej tym lepiej.
Badania wykazują, że zmiana diety na taką, która jest oparta na produktach roślinnych z ograniczaniem lub wyeliminowaniem mięsa czerwonego i jego przetworów może wydłużyć życie średnio nawet o 10 lat, a im wcześniej zostanie wprowadzona taka zmiana tym lepiej dla zdrowia. Zgodnie z wynikami badań Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem (IARC) większe niż zalecane spożycie mięsa czerwonego i przetworzonych produktów mięsnych zwiększa ryzyko zachorowania na niektóre nowotwory
Ryby będące źródłem białka oraz kwasów omega -3 należy spożywać co najmniej dwa razy w tygodniu. Wielonienasycone kwasy omega – 3 przeciwdziałają chorobą układu sercowo – naczyniowego oraz korzystnie wpływają na pracę mózgu.
Cukrzyca a starzenie się organizmu
Przewlekła hiperglikemia – charakterystyczna dla cukrzycy oraz często otyłości wpływa nie tylko na metabolizm węglowodanów, lecz także przyspiesza procesy starzenia organizmu. Przewlekła nadmierna ekspozycja tkanek na glukozę prowadzi do powstawania reakcji Maillarda i kumulacji zaawansowanych produktów glikacji (AGEs, advanced glycation end-products). AGEs tworzą wiązania krzyżowe z białkami strukturalnymi (np. kolagenem, elastyną), co obniża elastyczność tkanek i pogarsza ich właściwości mechaniczne. Negatywnie wpływa nie tylko nas skórę ale także stawy. Ponadto AGEs prowadzą do zwiększonej syntezy cytokin prozapalnych. W efekcie dochodzi do zaburzenia procesów naprawczych i przyspieszenia zmian starzeniowych w tkankach.
Mechanizmy oksydacyjnego stresu i przewlekłego zapalenia sprzyjają uszkodzeniom DNA, w tym przyspieszonemu skracaniu telomerów – markerowi starzenia komórkowego.
Piśmiennictwo:
- Araszkiewicz A., Bandurska-Stankiewicz E., Borys S. i wsp.: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2022. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Curr. Top. Diabetes 2022; 2(1): 1–134.
- Araszkiewicz A., Bandurska-Stankiewicz E., Borys S. i wsp.: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych z cukrzycą 2021. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Diabetologia Praktyczna 2021; 7(1): 1–121.
- Evert A.B., Dennison M., Gardner C.D. et al.: Nutrition Therapy for Adults With Diabetes or Prediabetes: A Consensus Report. Diabetes Care 2019; 42(5): 731–754.
- Type 2 Diabetes Mellitus: A Metabolic Model of Accelerated Aging – Multi-Organ Mechanisms and Interventions. Ageing Res Rev. 2025 Apr.
- Zeng Q., Liu Y., et al.Advanced glycation end products (AGEs) and reactive oxygen species: potential roles in diabetic complications. Mol Med. 2024;30:141.
- Yang P., et al. Advanced glycation end products: potential mechanism and therapeutic target in cardiovascular complications under diabetes. Diabetes Metab J. 2019;43(3):205–224.
- Mancini A., Silvestrini A. Hyperglycemia and Oxidative Stress: An Integral, Updated, and Mechanistic Review. Antioxidants (Basel). 2023;12(7):1372.
- Shen C-Y, et al. Advanced Glycation End-Products Acting as Immunomodulators for Chronic Inflammation and Inflammaging in Diabetes. Biomedicines. 2024;12(8):1699.
- Inflammaging and oxidative stress in human diseases: mechanisms linking chronic inflammation with aging phenotypes. J Clin Med. 2019.